رعایت اصول استریلیزاسیون در دندانپزشکی یکی از مهم ترین ارکان حفظ سلامت بیماران، کادر درمان و جلوگیری از انتقال بیماری های عفونی است. ابزارهای دندانپزشکی به طور مستقیم با خون، بزاق و بافت های دهانی تماس دارند و در صورت ضدعفونی و استریل نشدن صحیح، می توانند منبع انتقال عوامل بیماری زای خطرناک مانند هپاتیت B، هپاتیت C، HIV، باکتری های مقاوم و انواع قارچ و ویروس باشند. این مقاله با هدف آگاهی بخشی جامع نوشته شده و جایگزین درمان یا دستورالعمل رسمی مراکز درمانی نیست. برای رعایت دقیق استانداردها، همواره باید مطابق با پروتکل های وزارت بهداشت و نظر پزشک یا مسئول کنترل عفونت عمل شود.
در این مقاله تلاش شده است با نگاهی تخصصی و به روز، نحوه استریل کردن ابزار دندانپزشکی به تفکیک هر ابزار، از ابزارهای دستی ساده تا تجهیزات چرخشی و حساس، به صورت مرحله به مرحله توضیح داده شود. آموزش متنی دقیق همراه با توضیح تصویری هر مرحله، به شما کمک می کند تا خطاهای رایج در فرآیند استریلیزاسیون را بشناسید و از بروز عفونت های متقاطع جلوگیری کنید. اگر دندانپزشک، دستیار دندانپزشک، دانشجو یا مدیر کلینیک هستید، این راهنما می تواند مرجع عملی و کاربردی برای شما باشد.
فهرست مطالب
- اصول کلی استریل کردن ابزار دندانپزشکی
- استریل کردن ابزار دستی دندانپزشکی
- استریل کردن ابزار چرخشی و هندپیس ها
- استریل کردن آینه دهانی و پروب ها
- استریل کردن ابزار جراحی و کشیدن دندان
- مدیریت ابزار یک بار مصرف
- اشتباهات رایج در استریلیزاسیون ابزار دندانپزشکی
- نتیجه گیری
- سوالات متداول
اصول کلی استریل کردن ابزار دندانپزشکی
اولین اصل در استریل کردن ابزار دندانپزشکی، تفکیک مراحل ضدعفونی از استریلیزاسیون است. بسیاری از افراد این دو مفهوم را یکی در نظر می گیرند، در حالی که ضدعفونی به معنی کاهش تعداد میکروارگانیسم ها است اما استریلیزاسیون به حذف کامل تمام عوامل زنده از جمله اسپورها گفته می شود. هر ابزار بعد از استفاده باید بلافاصله وارد چرخه پیش تمیزکاری شود تا از خشک شدن مواد آلی روی سطح آن جلوگیری شود.
در آموزش های تصویری استاندارد، معمولا این فرآیند در چهار مرحله نشان داده می شود: جمع آوری ایمن ابزار آلوده، شستشو و تمیزکاری اولیه، بسته بندی و در نهایت استریلیزاسیون با دستگاه مناسب مانند اتوکلاو. رعایت استفاده از دستکش ضخیم، عینک محافظ و ماسک در تمام مراحل الزامی است تا از آسیب و آلودگی کادر درمان جلوگیری شود.
استریل کردن ابزار دستی دندانپزشکی
ابزار دستی مانند اکسکاواتور، اسکیلر دستی، قلم جرم گیری و پنس ها از پرکاربردترین وسایل در کلینیک دندانپزشکی هستند. این ابزارها معمولا از جنس استیل ضدزنگ ساخته می شوند و تحمل دمای بالای اتوکلاو را دارند. پس از استفاده، ابزار باید ابتدا در محلول آنزیمی یا شوینده مخصوص ابزار پزشکی خیسانده شود تا بقایای خون و بزاق جدا شوند.
در آموزش تصویری این مرحله، نشان داده می شود که ابزارها بدون روی هم قرار گرفتن در سبد مخصوص شستشو قرار می گیرند. پس از شستشو با آب و برس نرم، ابزار باید کاملا خشک شود، سپس در پک های مخصوص اتوکلاو بسته بندی شده و در دمای ۱۲۱ تا ۱۳۴ درجه سانتی گراد به مدت زمان استاندارد استریل گردد. ثبت تاریخ استریلیزاسیون روی بسته ها اهمیت زیادی دارد.
استریل کردن ابزار چرخشی و هندپیس ها
هندپیس ها و توربین های دندانپزشکی به دلیل ساختار پیچیده داخلی، از حساس ترین ابزارها در فرآیند استریلیزاسیون هستند. بسیاری از عفونت های متقاطع از همین تجهیزات منتقل می شوند. پس از هر بیمار، هندپیس باید از یونیت جدا شده و ابتدا روغن کاری و شستشو طبق دستور سازنده انجام شود.
در راهنمای تصویری، معمولا نشان داده می شود که چگونه هندپیس به دستگاه شستشوی اختصاصی متصل می شود تا کانال های داخلی آن تمیز شوند. سپس هندپیس در پاکت مخصوص قرار گرفته و در اتوکلاو با برنامه مخصوص ابزار چرخشی استریل می شود. استفاده از اتوکلاوهای کلاس B برای این ابزارها توصیه می شود.
استریل کردن آینه دهانی و پروب ها
آینه دهانی و پروب ها با اینکه ساده به نظر می رسند، تماس مستقیم با بزاق و پلاک میکروبی دارند. این ابزارها پس از مصرف باید بلافاصله شستشو داده شوند زیرا باقی ماندن مواد روی سطح آینه می تواند باعث کاهش کیفیت و آسیب به پوشش آن شود.
در آموزش تصویری، معمولا تاکید می شود که آینه ها به صورت عمودی در سبد قرار گیرند تا تماس با ابزار دیگر نداشته باشند. پس از شستشو و خشک کردن، این ابزارها نیز قابلیت استریل در اتوکلاو را دارند و باید در پک های جداگانه قرار داده شوند تا از خط و خش جلوگیری شود.
استریل کردن ابزار جراحی و کشیدن دندان
ابزار جراحی مانند فورسپس، الواتور، تیغ گیر و قیچی جراحی بیشترین تماس را با خون دارند و رعایت استریلیزاسیون دقیق در مورد آنها حیاتی است. این ابزارها باید بلافاصله پس از استفاده در محلول پیش شستشو قرار گیرند و مانع خشک شدن خون روی سطح آنها شد.
در تصاویر آموزشی معمولا نشان داده می شود که فورسپس ها باید در حالت باز بسته بندی شوند تا بخار اتوکلاو به همه سطوح برسد. استفاده از اندیکاتورهای شیمیایی داخل پک ها کمک می کند تا از صحت فرآیند استریلیزاسیون اطمینان حاصل شود.
مدیریت ابزار یک بار مصرف
برخی ابزارها مانند سرساکشن، سرنگ ها، تیغ های جراحی و لیوان ها یک بار مصرف هستند و نباید تحت هیچ شرایطی استریل و مجددا استفاده شوند. استفاده مجدد از این وسایل خطر انتقال شدید بیماری ها را به همراه دارد.
در آموزش تصویری، نحوه دفع ایمن این ابزارها در ظروف مخصوص پسماند عفونی نشان داده می شود. این وسایل پس از استفاده باید بلافاصله در محفظه ایمن انداخته شوند و از تماس دست یا محیط با آنها جلوگیری شود.
اشتباهات رایج در استریلیزاسیون ابزار دندانپزشکی
یکی از اشتباهات رایج، بارگذاری بیش از حد اتوکلاو است که باعث می شود بخار به همه سطوح ابزار نرسد. همچنین استفاده از زمان و دمای نامناسب می تواند فرآیند استریلیزاسیون را ناکامل کند.
در بسیاری از تصاویر آموزشی به این اشتباهات اشاره می شود تا کادر درمان از آنها اجتناب کنند. عدم توجه به تاریخ انقضای پک های استریل و نگهداری نادرست آنها نیز از دلایل شایع آلودگی مجدد ابزارها است.
نتیجه گیری
استریل کردن صحیح ابزار دندانپزشکی یک فرآیند چند مرحله ای و حساس است که نیازمند آگاهی، دقت و پایبندی به استانداردهای علمی روز می باشد. تفکیک ابزارها، استفاده از روش مناسب برای هر وسیله و نظارت مداوم بر عملکرد دستگاه های استریلیزاسیون، نقش مهمی در جلوگیری از عفونت های متقاطع دارد.
به یاد داشته باشید که این مقاله صرفا با هدف افزایش آگاهی تهیه شده و جایگزین آموزش رسمی یا دستورالعمل بالینی نیست. همواره برای تدوین پروتکل نهایی باید از نظر متخصص کنترل عفونت و مراجع معتبر علمی استفاده شود.
سوالات متداول
آیا می توان همه ابزار دندانپزشکی را در اتوکلاو استریل کرد؟
خیر، برخی ابزارها مانند تجهیزات حساس به حرارت نیاز به روش های خاص یا استفاده از مواد ضدعفونی سطح بالا دارند و باید طبق دستور سازنده عمل شود.
بهترین نوع اتوکلاو برای کلینیک دندانپزشکی چیست؟
اتوکلاوهای کلاس B به دلیل توانایی استریل کردن ابزارهای توخالی و چرخشی بهترین گزینه برای کلینیک های دندانپزشکی هستند.
هر چند وقت یک بار باید صحت عملکرد اتوکلاو بررسی شود؟
بررسی اندیکاتورهای شیمیایی و بیولوژیک باید به صورت منظم و طبق توصیه های استاندارد انجام شود، معمولا به صورت هفتگی یا ماهانه.
منابع علمی
- https://www.cdc.gov
- https://www.who.int
- https://www.fdiworlddental.org